1948-1991

Ko e Fakalakalaka ‘o e Ngaahi Polokalama Ako

‘a e Kolisi ko Sia’atoutai, 1948 - 1991

Ko e talamu'a

Fakatulou atu mo e kau Ma’ala mamana ‘o e talakuonga’pea mo e kau holomu’a ‘i he Tala ‘Otua’, kae ‘at’ kia kita ke fakafofonga atu e fatongia’ ni. ‘Oku te fakatulou atu foki mo e kau taukei mo lavame’a ‘i he mala’e ‘o e ako’, ‘o fakapatonu ki he mala’e ‘o e ako faka-Lotukalafi’, ka e tuku mu’a ke fai atu ‘a e fakahoha’a ni, he ‘oku ‘ikai ko ha hikihiki kau” ‘i he mo’oni ‘o e faka’uhingame’a. Ko e fakahoha’a’ ni ko e fakamatala ng’ue p’ ki he tu’unga ‘o e fakalakalaka mo e feliliuaki ‘o e ngaahi polokalama ako ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’, mei hono fokotu’u ‘i he 1948 ‘o a’u mai ki he 1991 ni. Neongo ko e ma’u’anga tala tefito ‘o e fakamtala’ ni ko e Tohi Fakam’opo’opo ‘o e ngaahi To’uako ‘o e Kolisi’, ka ‘oku fetuiaki ai foki mo e ngaahi fakamatala kuo t’t’naki mei he ngaahi manatu melie ‘o e kau holomu’a ‘i he Kolisi’ ni, ‘a hono kau Faiako mo e kau Ako. ‘Oku ‘i ai ‘a e fakam’l’ loto hounga ki he ngaahi tokoni ko ia’,

Ko e mahu’inga ‘i he kuo hili’, kae hulu atu ‘o ka ko ha mo’oni ‘oku fakamahu’inga’i mo fakaili ‘i he lolotonga’, ko e t’puaki ia mo e fakaholo nofo ‘o e tokotaha ako’. Kuo talaloto ‘a e kau ako tokolahi ‘o fel’ve’i mo e mama’o mo faingata’a ‘o e f’anga’, ‘a e potu ‘oku toitoi ki ai ‘a e t’kunga ‘ilo’. Ko e ngaahi ngoue mamana na’e tu’u he ngaahi halanga’, kuo puli atu, pea ‘ mo ia hono to’utangata mo fefine. Ka neongo ‘a ‘ene fihi mo faingata’a’ ka ‘oku mahu’inga ke fai p’ ha vavaku ki he kamata’anga’, ke fakafaikehekehe’i mei ai ‘a e tala-tupu’a mo e fananga’, pea fai mei ai ‘a hono fakamaama ‘o hotau kuonga’. ‘Oku mahu’inga peh’ ‘a e kamata’anga’ ki he fakahoha’a’ ni, ke toe fai p’ ki ai ha foki ke faka’ilonga’i e tefito’i mo’oni mo e ‘uhinga ‘o hono fai ‘o e ngaahi polokalama ako’ ‘e he Kolisi ko Sia-‘a-toutai’, ‘a e ngaahi liliu mo e fakalakalaka kuo fononga mai ai; ‘a e ngaahi polokalama ako ‘i he lolotonga’ ni. Ko e kaveinga folau ia kuo fokotu’u ke kakau’i ‘e he fakahoha’a’ ni.

‘Oku mea’i foki ‘e Hou’eiki kae’uma” ‘a e kakai ‘o e fonua’ pea mo e Siasi ‘a e mahu’inga fakahisit’lia ‘o e ta’u 1991 ni. He ‘oku faka’ilonga’i ‘i he ta’u 1991 ni ‘a e kakato ‘o e ta’u ‘e 150 ‘o hono fai ‘e he Siasi’ ‘a e ako faka-Faifekau’, ‘o fai teunga mo e fakaf’tunga ‘i hono ako’i mo teu’i ha kau tangata mo e fefine ma’a’ e ng’ue ‘a e Siasi’. Ko e hisit’lia ‘o e kamata ‘o e ng’ue mahu’inga’ ni pea mo hono fakalakalaka ‘o a’u mai ki he ta’u 1948, ‘e ‘ikai fai ki ai ha tokanga ‘a e fakahoha’a’ ni telia ‘a ha’a taukei ‘i he tala fakahokohoko ‘o e fungani fakaofo ‘o e ‘aneafi’. Ka ‘oku mahu’inga p’ ke tau fakatokanga’i ‘a e tukutukulaumea kuo ongona mei he kau mateaki ‘o e tukufakaholo fakalotukalafi’, ‘i he taukave ‘o peh’ na’e kamata ‘a e ako faka-Lotukalafi’ ‘e he Siasi mo e taumu’a ko hono ako’i ‘o e kau tokoni ki he ng’ue ‘a e Siasi’. ‘Io, ko e teu’i ‘o ha kau tangata mo ha kau fefine ke hoko ko e tokoni ofi mo hounga ki he ng’ue ‘a e Siasi’. Ko eni ia ‘a e me’afua na’e fua tautau ki ai ‘a e fokotu’utu’u ‘o e polokalama ako ‘a e Kolisi’ ‘o hang’ ko ia te tau vakai ki ai ‘i he fakamtala’ ni.

1948 Mo e Kamata'anga'

‘I hono fokotu’u ‘o e Kolisi ko Sia-‘a-toutai, na’e kamata ‘a e ako mo e polokalama ako ‘e ua (2):

Ko e polokalama Ako Faka-Faifekau;

Ko e polokalama Ako Faka-Tohitapu.

Ko e polokalama ako faka-Faifekau’, na’e fakataumu’a ia ke hoko atu ai ‘a hono teu’i ‘o e kau Faifekau Akoako kuo tali ‘e he Konifelenisi ‘a e Siasi’. Ko e konga mahu’inga ko ‘ ‘o e polokalama ako’ ni ki he fakamatala’ ni, ‘a e hoko ‘a e kelekele ‘o Nafualu mo e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ke fakama’unga teu’i ‘o e kau Faifekau ‘o e Siasi’. Ko e ni’ihi ‘o e kau ako Faifekau’ ni na’a nau kamata ki he ako faka-Faifekau’ lolotnga ‘a hono kei fakahoko ‘o e fa’ahinga ako’ ni ‘i he ‘api ko Ma’ananga’, ‘oku kei ng’ue’aki ‘e he Kolisi ko Tupou’ ki Toloa ‘i he 1947-48, kuo hoko mo ia ‘a hono fokotu’u ‘o e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ‘i he 1948, ‘o hoko atu ai p’ ki ai ‘a e ako Faifekau’, ‘a ’ na’e angamaheni ki hono fai ‘i Ma’ananga’. Ko e ni’ihi leva ‘o e kau ako Faifekau na’e kamata mo e polokalama ako’ ni ‘i hono fokotu’u ‘o e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ko Sione Lepa To’a, Sione Vehikite, Sione Pupungatoa, Sione Siketi, Tevita Tu’ipulotu, ‘Atunaisa Ika Takau, ‘Aisea Moala, Siosaia Tu’ipulotu, Tevita Kolo, Kava Mone, Tomasi Helu mo Ului Faletau. Pea ka kuo melemo ha ni’ihi ‘i he manatu’ pea mou fakamolemole ‘al’. He neongo kuo l’mia si’o-mou hingoa’, ka ko e mo’oni e mo’oni ‘oku kei hili’ mo tu’umo’unga si’omou tou’anga’ pea ka holoki ‘a Kao mo Tofua ke ne tonumia, ‘e ‘ikai ke fa’a ‘ufia.

Ko e polokalama ako hono ua’, ‘a e Ako faka-Tohitapu’, na’e toki kamata pe ia mo hono fokotu’u ‘o e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’. Ko e ni’ihi ‘o e kau ako na’e fuofua kau ki he polokalama ako’ ni ko Siosaia Hakaumotu, Makanesi Kava, ‘Ofa Tongatu’a, Maka Tu’akoi, Sione Fehoko Fanaika, Ma’afu Kala’au, Vili Motu’apuaka pea mo e ni’ihi kehe. Ko e kau tangata’ ni na’a nau hoko atu ‘o ng’ue faka-Faifekau mo Setuata ‘i he Siasi’. Na’e ‘i aifoki mo e kau ako ‘alu ki he Kolisi’, koe’uhi ko e faingata’a fakanofo’anga’, ‘o kau ki ai ‘a Mataiasi Lomu mo Mahe ‘Ahomana. ‘Oku mahino foki neongo na’e kehekehe ‘a e ongo polokalama ako’, ka na’e kei fakataumu’a p’ ‘a e polokalama ako faka-Tohitapu’ ke teu’i mei ai ha kau tangata mo fefine ki he ng’ue ‘a e Siasi’, ‘o hang’ ko ia kuo fakamao’oni ki ai ‘a e kau Faifekau mo e Setuata ‘i ‘olunga’. Na’e mahino foki me he tohi fakam’opo’opo ‘o e tala taumu’a polokalama ako’ ni, ko e ngaahi me’a lalahi ‘e 3 na’e fakataumu’a ki ai ‘a ‘enau kau ki he polokalama ako faka-Tohitapu ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’:

Ke tali mo fakaato ha fiema’u kau ng’ue ‘a e Siasi’;

Ke fai honau teu’i koe’uhi ko ha fiema’u ng’ue ki muli;

Ko e teu ma’ae’ e ngaahi Siasi Fakakolo’ pea ke ‘aonga he fonua’ mo e f’mili’.

Fakatatau ki he fakamatala ‘a e ni’ihi ‘o e ‘uluaki To’uako ‘o e 1948, ko e tefito’i faikehekehe ‘o e ongo polokalama ako’ he na’e kau ‘a e lea faka-Pilit’nia mo e lea Kiliki’ kae’uma” ‘a e Siomitaa’ ‘i he ngaahi l’soni ‘o e polokalama ako faka-Faifekau’.

1951 Mo e Ako L.Th.

Ko e to’uako hono ua ‘a e Kolisi’ na’a nau h’ ‘i ‘Aokosi, 1951: Na’e kamata foki ‘a e to’uako’ ni mo ha polokalama ako fo’ou, ko e t’naki p’ ki he ongo polokalama ako na’e kamata mo e ‘uluaki to’uako’. Ko e polokalama ako fo’ou’ ni ko e polokalama ako ia ‘a e Ako’anga faka-Faifekau ‘a Melipoane’ (The Melbourne College of Divinity), ka ne fatongia’aki ‘e he Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ‘a hono ako’i ‘o e polokalama ako ko ia’ ki he’ene kau ako’, ‘o tataki ‘e he Faifekau Misinale ko Misa ‘oodgate. Ko hono sivi’i foki ‘o e ngaahi l’soni kuo ako’i mei he polokalama ako’ ni, na’e fai p’ mo ia ‘e he Ako’anga faka-Faifekau ‘a Melipoane’. Na’e ‘i ai foki mo e kakala tauleva ma’a’e kau ikuna ‘o e polokalama ako’ ni, ko e faka’ilonga’i he ako faka-Lotukalafi ko e Diploma in Divinity. ‘Oku mahu’inga foki ke faka’ilonga’i ‘a e ‘uluaki fuatapu ‘o e polokalama ako’ ni, pea ko e ongo mateaki ‘o e ako mo e lotu fakatou’osi, ‘a Sione L’t’kefu pea mo Siupeli Taliai. Pea kamata meiate kinaua mo e lohu ‘o e l’ngilangi fakaako’ ni ‘e he kau ako fai velenga mo t’t’ivi ‘o e Kolisi ko Sia-‘a-toutai kuo ne ikuna ‘a e fakal’ngilangi ‘o e polokalama ako’ ni. ‘Io, ko e l’kanga fo’ou ai p’ ‘eni ‘o e ako’i mo teu’i ‘o e kau ng’ue ‘o e Siasi’.

Neongo ‘oku faka’ilonga’i e to’uako hono ua e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ pea mo e kamata ‘o e polokalama ako ki he faka’ilonga L.Th. ‘a e Ako’anga faka-Faifekau ‘a Melipoane’, ka ‘oku fie faka’ilonga’i ‘e he fakamtala’ ni na’e fai ‘a e polokalama ako’ ni ‘e he kau mateaki ‘o e ako mo lotu’ kimu’ka pea toki fakakau ko e taha ‘o e ngaahi polokalama ako ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ‘i he 1951. ‘I he laine mu’a’ ko Siotame Sau Faupula, ko e fuofua Tonga ia ke ne ikuna ‘a e fakal’ngilangi ‘i he polokalama ako ‘a Melipoane ki he faka’ilonga ko e L.Th. ‘Oku fakam’fana e talanoa fakafiefia’ ni ‘i he mahino na’a ne fai fakakakato p’ mei Tonga ni ‘a e kotoa ‘o e ngaahi fiema’u ‘a e polokalama ako’ ni; pea kanoni’aki ‘a ‘ene fakakau ‘a e ngaahi lea muli ‘e tolu ‘i he polokalama ako na’a ne fili’, ‘a e lea faka-Hepel’, Kiliki, pea mo e Latina. Sino e me’a, na’a ne fakakakato ‘a e ako’ ‘i he ta’u p’ ‘e ua! Na’e hoko foki ‘a e lea Kiliki’ ‘o hang’ ha fungani ‘o e polokalama ako’ ni pea v’keveke e koloa’ ni he na’e mahino ko e taha ia ‘o e ngaahi h”anga ki he kanoloto ‘o e m’mani ‘o e Tohitapu’. Ka neongo ‘a e mahu’inga ‘o e ‘ilo mo e maheni lea muli’ ni ‘oku e’a mei he Tohi Lekooti ‘a e Kolisi’ na’e ki’i fakangaloku ‘a e tokanga ki he mata’ikoloa’ ni ‘i he konga kimui ‘o e ‘70 tupu’, ‘o hiki ‘a e fakamamafa ki hono fai ‘o e polokalama ako ‘i he lea faka-Pilit’nia’. ‘Oku mahino foki na’e fai ‘e he Faifekau ni ‘a e polokalama ako’ ni ‘o fakataumu’a ai p’ ko hono fakalahi’ koe’uhi ko e ng’ue ‘a e Siasi’. Na’e ‘i ai foki mo e ni’ihi kehe ‘o e kau ng’ue ‘a e Siasi na’a nau kau ki he polokalama ako’ ni, neongo na’e toki fakakakato ‘a ‘enau ng’ue fakaako’ ki ‘Aositel’lia. ‘Oku kau ki heni ‘a Tevita Mone Tu’ikupulau, Sione Lepa To’a mo e ni’ihi, ‘io ‘o kei fakakaveinga ai p’ ‘a e ako na’e fai’ ki hono teu’i mo fakanaunau ‘a e kau ng’ue ma’a’ e Siasi’.

Na’e tauhi ‘a e polokalama ako’ ni ‘e he Kolisi ko Sia’atoutai’ ‘o a’u ki he 1983; ko e ta’u faka’osi ia ‘o hono lesisita ‘o ha kau ako ke kau ki he polokalama ako’ ni. ‘I he ngaahi ta’u ko ia’, na’e hoko atu ‘a e polokalama ako’ n ko e mata’ikoloa mo e polepole’anga ‘o e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’. Pea na’a mo’oni ‘ap’ ‘a e fakahua ‘oku maheni mo e fonua’, na’e hoko ‘a e polokalama ako’ ni ko e fofonga ki tu’a ‘o e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’, ko e laukau’anga ‘i he veip’ ‘o e hua fel’foaki’. Ka ko hono fungani’, ko e hoko ‘a e kau ikuna pununga mo’ui mo e malu ‘o e Tala ‘Otua’ mo e h’fanga foki ki he tala faka-Uesiliana’, kae hulu atu ‘enau ‘aonga ‘i he funga vaka ‘o e ‘Eiki’. Na’e tokolahi ‘a e kau kakau ‘i he polokalama ako’ ni, pea mahino na’e ikuna honau ni’ihi. Ka he’ikai ke si’i taumatala mei he manatu ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ si’i fa’ahinga ne vaivai p’ kae tuli! Ko honau tokolahi ne nau si’i fakafofonga’i p’ ‘a e fakatalutalu ‘o e fonua’, ko e si’i p’ ‘a e lele kae fai, ‘o hang’ ko e lea maheni ‘a e kau ta’e’iloa’, na’e a’u ‘o t’ p’ mei hall! Kaekehe, kuo nau hoko kotoa p’ ‘o ‘aonga ‘i he Siasi, fonua mo e ngaahi f’mili.

Ko e Polokalama ako BD 'a e 'Univ'siti 'o Lonitoni

‘Oku h’ foki ‘i he Tohi Lekooti ‘a e Kolisi’ na’e kamata ke ako’i ‘a e polokalama ako BD (Bachelor of Divinity) ‘i he Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ‘i he 1966, ‘o tataki ‘e he Faifekau Misinale pea mo e Pule ‘o e Kolisi’, ko Misa Paul Trigge. Neongo ‘oku ‘ikai ma’u ha fakamatala kakato ki he polokalama ako’ ni, ‘oku mahino ‘aupito mei he ngaahi fakamatala ‘oku ma’u’, matamata na’e kamata ‘a e polokalama ako’ ni he fakakaukau ko ha l’kanga fo’ou ke hoko atu ki ai ‘a hono teu’i ‘o e kau Faiako ‘a e Kolisi’ ‘i he taimi ko ia’. He ‘oku h’ ‘i he Tohi Lekooti ‘o e 1966 kuo ‘i ai ‘a e Kalasi BD ‘a e Kolisi’ ‘o kau ki ai ha toko tolu, Sione Lepa To’a, Tevita Vea, mo ‘Ioane Fisi’ihoi, ko e kau Tiuta kotoa kinautolu ‘o e Kolisi’. Ko e polokalama ako’ ni foki ko e polokalama ako ia ‘a e ‘Univ’siti ‘o Lonitoni’, Pilit’nia. Pea neongo na’e fakangofua ‘e he Ako’anga’ ni ke kau ‘a e kau ako mei Tonga’ ni ‘i he sivi ki he’enau faka’ilonga BD, na’e ‘ikai ke fakakakato ‘a e fakangofua ko ia’ ‘e he Kolisi ko Sia-‘a-toutai’. Matamata-ko e taimi eni ne fakafolau atu ai ki muli ‘a e ni’ihi ‘o e kau Faiako ‘o e Kolisi’ ke hoko atu ‘a e teu koe’uhi ko e ng’ue ‘a e Siasi’, pea na’a ko e taha ia ‘o e ngaahi ‘uhinga ne taimi nounou ai hono fai ‘o e polokalama ako’ ni ‘e he Kolisi’. Ka neongo ia’, ‘oku kei mahu’inga p’ ke fakatokanga’i, matamata ko e faka-toka eni ‘o e makatu’unga ki he vïsone ‘o e malava ke fakahoko ‘i he Kolisi’ ha fa’ahinga ako peh’ni, pea ke toki tu’utu’uni ‘e he faingam’lie ‘o taimi hono fakakakato ‘o e vïsone’ ni.

Ko e Ako Faka-Lotukalafi mo Ha'a Fafine

Ko e taha ‘o e ngaahi fakalakalaka matu’aki mahu’inga ‘i he ta’au ‘o e ako faka-Lotukalafi’ pea peh’ foki ki he Siasi’ ‘i Tonga’ ni mo e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’, ko e ma’u faingam’lie ‘a ha’a fafine ke kau ‘i he ta’au ko ia’. Ko e a’usia maheni ‘o e ng’ue ‘a e Siasi’ ‘i Tonga’ ni, ko fafine ko e kaung’ fataki p’ ‘o e fatongia fakataulama’, ka ko e mafatukituki ‘o e fatongia’ na’e fakafalala p’ ki he to’o fohe ‘a ha’a tangata. He’ikai malava ke fa’a ‘ufia si’enau hamahamaua’ ‘i he fua ‘o e fatongia’, ka na’e ‘ikia faka’ilonga’i mo fakapapau’i ‘a honau tu’unga ‘i he ng’ue ‘a Siasi’ pea mo e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’. Ka ‘i he To’uako ‘o e 1958-60, na’e kamata ai ‘i he Kolisi ko Sia-‘a-toutai ha polokalama ako fo’ou, ko e polokalama ako faka-Tikonesi ma’a’ e kau finemui ‘o e Siasi’. Ko e polokalama ako ni na’e fakakakato p’ ‘i ha ta’u ‘e ua, ke faka’ilonga’aki ‘a ‘ene kehe mei he ngaahi polokalama ako maheni ‘a e Kolisi’. ‘Oku mahino foki na’e faka-taumu’a ‘a e polokalama ako’ ni ki hono teu’i ‘o e kau finemui ‘o e Siasi’ ke nau fakanimamaka ‘i he ngaahi fatongia kehekehe ‘i he Siasi Fakakolo’, ‘o hang’ ko e Akolotu, Lautohi faka-S’pate, Ako Tapu, Kaluseti, etc. Ko honau ni’ihi kuo nau fai fatongia lelei ‘i he ngaahi potung’ue ‘a e Siasi’, ‘o ng’ue kautaha mo e ng’ue’anga, ngaahi Siasi Fakakolo ‘uma” foki ‘a ‘enau hoko ko e ngaahi uaifi mo e fa” fita. Na’e kau ki he ‘uluaki tom’uako ‘o e polokalama ako’ ni ‘a Tupou Taumoefolau, ‘Elenoa Tu’akilaume, Vika Lutui pea mo Mele Silatolu.

Na’e ngata ‘a e hoko ‘a e ako faka-Tikonesi’ ko e taha ‘o e ngaahi polokalama tu’uma’u ‘a e Kolisi’ ‘i he to’uako ‘o e 1987-88; pea lau mei he kau ako na’e h’ ‘i he ta’u 1988 ha “poki fo’ou ‘i he tu’unga ‘o ha’a fefine ‘i he’ene fekau’aki mo e Kolisi’-ko hono faka’at’ mo fakafaingamalie kinautolu ki he ngaahi polokalama ako kehe ‘a e Kolisi’, ‘a ‘ kuo taku ‘e he tukufakaholo’ ko e polokalama p’ ma’a ha’a tangata. ‘Io, kuo foaki ai ki ha’a fafine ‘a e faingam’lie mo e toka’i fakaako kotoa p’, pea ke tu’utu’uni ‘e honau mafai’ ‘a e polokalama ako ke nau kau ki ai’, pea fai foki ‘i he loto tau’at’ina mo hangam’lie.

Ko e faingamalie ke kau ‘a ha’a fafine ki he ngaahi polokalama kehe ‘a e Kolisi’, ‘oku ‘ikai ko ha a’usia fo’ou ia. Ka ‘oku fo’ou hono fakangata ‘o ha polokalama ako na’e fakapatonu p’ ‘a hono fokotu’u’ ma’a ha’a fafine ‘o hang’ ko e polokalama Ako faka-Tikonesi’, ‘oku fo’ou foki ‘a e foaki ‘o e faingam’lie tatau mo e ta’t’ina kakato ki he kau fafine ‘o e Siasi’ pea mo Tonga ke kau ki he ngaahi polokalama ako tefito ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’, pea makatu’unga ‘i he fe’unga ‘a e tokotaha ko ia’ mo e ngaahi polokalama ako’, ‘o tatau ai p’ pe ko ha tangata ia pe fefine. Na’e ‘i ai p’ ‘a e kau fefine na’e pole, pe ko ha talangofua tu’utu’uni, ke kau ki he ngaahi polokalama ako kehe ‘a e Kolisi’, ‘o hang’ ko e polokalama ako faka-Tonga ‘i he Lotukalafi’mo e polokalama Ako L.Th. ‘a Melipoane’; ka na’e kei tu’u p’ pea kei fakataumu’a ai p’ ‘a e ako ki he ngaahi me’a ‘oku al’anga moha’a fafine’. ‘Oku manatu melie ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’pea mo ‘ene ngaahi polokalama ako ki he kau fefine ne nau pole’i ke kamata kinikini ha hala fo’ou mo’o’ e fa’ahinga ne olo lalo’ia’. Na’e kau ‘a ‘Eita Mone ki he ngaahi l’soni ‘e ni’ihi ‘o e polokalama Ako Diploma ‘a Melipoane’ ‘i he 1976, lolotonga ia ‘oku’ na ng’ue ko e Faiako ‘o e Kolisi’. Na’e hoko atu ‘a e kini hala’ ni ‘e Sulamate Muli mo ‘Ana Moala ‘i he 1977, lolotonga ia ‘oku na kau ki he polokalama ako faka-Tikonesi’. Na’e kau mai mo e uaifi ko Sina Tu’ivai ‘i he 1979; Sela Taufatofua, Tangisi Moimoi mo F’ngailupe Tu’ineau ‘i he 1980; ‘o kau taimi kakato foki he polokalama ako ‘a Valamotu Palu ‘i he 1984 mo ha ni’ihi kehe ‘i he ngaahi ta’u kimui mai’. Mei he kau fefine’ ni, kuo hoko ai ‘a Sela Taufatofua ko e fuofua faifekau fefine ‘i he Siasi’; mo e fuofua feifine ‘i he Siasi’ ‘i Tonga’ ni ke ne ikuna ‘a e fakal’ngilangi ‘i he ako fakalotukalafi ko e Bachelor of Divinity mei he ako’anga faka-Faifekau ‘a e Pasifiki’ ‘i Suva; pea hoko mo F’ngailupe Tu’ineau ko e fuofua fefine ke ne ikuna e fakal’ngilangi ko e Bachelor in Theology mei Pilisipeini, ‘Aositelelia; pea hoko mo Valamotu Palu ko e fuofua fefine ke ne ikuna ‘a e fakal’ngilangi Diploma in Theology ‘a e ako’anga faka-Faifekau ‘a Melipoane’ pea mo e fefine hono ua ke tali ‘e he Konifelenisi’ ki he lakanga faka-Faifekau’. Kuo kau atu foki ‘a Kata’ï‘ï-‘a-Sela Langi mo Losaline Kamitoni ke toko tolu’aki ‘a e kau fefine kuo nau ikuna ‘a e fakal’ngilangi Diploma in Theology. ‘Io, kuo faka’ilonga’i ‘e he kakai fefine’ ni ha l’kanga fo’ou ‘o e ako faka-Lotukalafi’ pea mo e teu ki he ng’ue ‘a e Siasi’.

Ko e Polokalama Ako "Diploma in Theology"

‘Oku mahu’inga foki ke fakatokanga’i ‘oku ‘i ai ‘a e faikehekehe ‘i he fakal’ngilangi Diploma in Divinity (L.Th.) mo e Diploma in Theology. Ko e ongo faka’ilonga’ ni foki ko e fakal’ngilangi ia ‘a e ako’anga faka-Lotukalafi ‘a Melipoane’; pea ko kinautolu p’ na’e tu’utu’uni ke fakangata ‘a e lesisita ki he polokalama ako Diploma in Divinity ‘i he ta’u 1983, kae hoko atu ‘a e polokalama ako ki he Diploma in Theology. Ko e fuofua ikuna ‘i he polokalama ako’ ni ko T’ufa Filiai (1986), Viliami H’unga Petel’ mo Valamotu Palu ‘i he 1987 pea fai mai ‘o a’u ki hono fakangata ‘a e lesisita he polokalama ako’ ni ‘i he 1988, ‘o fakakakato ‘a e kau ako koo ia’ ki he 1990. Pea kuo hoko ai ‘a Losaline Kamitoni mo Sione Taufa ‘Aholelei ko e faka’osinga‘o e kau ikuna ‘i he polokalama ako’ ni.

Ko e Polokalama Ako BD 'a e Kolisi ko Sia-'a-toutai

‘Oku mea’i foki ‘e he hou’eiki mo e kakai ‘o e Siasi kuo fakalakalaka ‘ a hono fai ‘o e ako faka-Lotukalafi ‘i m’mani lahi. Na’e tui foki ‘a e Konifelenisi ‘a e Siasi ‘oku taau ke a’u mai ki Tonga’ ni ‘a e ngaahi fakalakalaka ko ia’, ‘o ne tu’utu’uni leva ke kamata ‘i he 1987, ‘i he Kolisi ko Sia-‘a-toutai’, ‘a e polokalama ako ki he faka’ilonga faka-Lotukalafi ko e Bachelor of Divinity. Ko e polokalama’ ni mo e l’ngilangi fakaako kotoa p’ ‘oku ’ mo ia, ‘oku kei fakataumu’a ai pe ia ki hono teu’i ha kau tangata mo fafine ko e tokoni matu’aki ofi mo hounga ki he ng’ue ‘a e Siasi’. ‘Oku ‘ikai ha liliu ‘i he kavinega pe ko e uho mo e kakano ‘o e ako faka-Lotukalafi’, ko e fakalelei p’ mo e fakalahi ‘o e naunau ng’ue ‘a e Siasi’.

‘Oku ‘i ai foki ‘a e ta’au ke fakatokanga’i ‘a e t’ vai na’e fai ‘e he kau mateaki ‘o e kuohili’, telia na’a taku kuo fai ha kele’i vai pe kuo fai ha kale’i fakasïkakaa’i ‘a e ngaahi matavai na’e fakafitefita’a ai ‘a e kuohili’. ‘Oku mole ke mama’o ha ta’etokanga ki he alanga-fale na’e holoitounga e fakamalumalu ai ‘a e Siasi’ ‘i he ngaahi ‘aho ‘o e kuohili’ na. Ko e ngaahi fakalakalaka ‘oku lolotonga fai ki he ngaahi polokalama ako ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ‘oku ‘ikai ko ha langalanaga fale fo’ou, pea ‘oku ‘ikai’ ko ha ‘alofi ‘o ha fungavaka fo’ou. Ko e ngaahi liliu mo e fakalakalaka fakaako ‘oku lolotonga fai mo fakahoko ‘i he Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ ko e saupulu p’ ‘o e vaka ‘o e ‘Eiki’, ko e fakalelei p’ ‘o e alanga-fale’ mo e ‘amanaki ki ha’ane fe’ungaange mo e fai fatongia ‘a e Siasi’ ‘i ha kuonga ‘oku hang’ ha tai oko mai ‘a e liliu mo e fakalakalaka’ pea mo hono ngaahi ha’aha’a’. Ko e fai tu’utu’uni ta’elele’eia ia ‘a e ngaahi taimi’ pea kuopau ke tali ui ki ai ‘a e fua fatongia ‘a e Siasi’. ‘Oku fakaf’tunga leva ‘i he ngaahi fakalakalaka ‘o e ngaahi polokalama ako ‘oku fakahoko ‘i he Kolisi’ ‘a e tali tu’utu’uni ‘a e Sias’ ki he fekau mo e ta’au ‘o e liliu’ mo e fakalakalaka’.

Na’e kamata ‘a e polokalama’ ni mo e kau ako ‘e 11. Kuo kakato ‘i he ta’u 1990 ‘a e ta’u ‘e 4 ‘o e ‘uluaki to’uako ‘i he polokalama ako’ ni. ‘Oku mahino ko e fatongia tupu’a p’ ‘o e Kolisi’ ni ke vale’ia tama, kae tuku ‘ ke toki tala ‘e he fakahoko kuonga’ pe ‘oku ‘aonga ‘a e teu tangata mo fefine ‘a e Kolisi’ ni ke vale’ia tama, kae tuku ‘ ke toki tala ‘e he fakahokoko kuonga’ pe ‘oku ‘aonga ‘a e teu tangata mo fefine ‘a e Kolisi ko Sia-‘a-toutai’ pea mo ‘ene polokalama ako ki he faka’ilonga Bachelor of Divinity. ‘Oku ‘i ai p’ ‘a e ‘amanaki lelei mo e fakamunomuna ‘a e Kolisi’ ni, ‘e hoko ‘a e kau ako ‘i he polokalama ako’ ni ko e ngaahi fetu’u ‘esiafi ‘o e ng’ue ‘a e Siasi’, pea faiva foki ‘i ha tapa p’ ‘o e mo’ui ‘a e fonua’ mo e ngaahi f’mili’.

Ko e Polokalama Ako Helohelo

Ko e fakalelei mo e fakalakalaka fakamuimui taha kuo fai ki he ngaahi polokalama ako ‘a e Kolisi’, ‘oku fekau’aki ia mo hono fakangata ‘o e polokalama ako ki he Tohi Fakamo’oni Ako faka-Lotukalafi mo e Tohi Fakamo’oni Ako faka-Tohitapu’, pea mo e fakalelei ‘o e polokalama ako ko ia mo hiki hake ki he Polokalama Ako Tipiloma ‘i he Lotuakalafi’ mo e Tohi Fakamo’oni Ako faka-Lotukalafi’. Peh’ foki, koe’uhi kuo ‘i ai ‘a e polokalama ako mata’itohi ‘a e Kolisi’, pea mo hono tuku atu ‘o hono ako’i ‘i he Kolisi’ ‘a e polokalama ako Diploma in Theology ‘a e ako’anga faka-Faifekau ‘a Melipoane’, ‘oku fakaenatula p’ ke hiki ‘a e polokalama ako faka-Lotukalafi’ ‘i he lea faka-Topnga’ ki ha tu’unga ‘e taha ke h’hoa tatau mo e fakalakalaka ‘i he ako mo e teu ‘oku fai ki he ng’ue ‘a e Siasi’. Pea ko e ‘uhinga ia ‘o e Polokalama Ako ki he Tipiloma mo e Tohi Fakamo’oni Ako faka-Lotukalafi’; ko hono hiki hake ‘a e tu’unga ‘o e ako faka-Lotukalafi’ ‘i he lea faka-Tonga’ ki ha tu’unga m’olungaange.

‘Oku ako’i fakataha p’ ‘a e ongo polokalama ako’ ni, ka ‘oku toki tu’utu’uni ‘e ola’ ‘a e ng’ue fakaako ‘a e polokalama Ako Tipiloma ‘i he Lotukalafi’ ko e peseti ‘e 70 pe leleiange ‘a e faka’avalisi ‘o e ola ‘o e ng’ue fakaako ‘a ha taha pea ‘ikai foki ke ma’ulaloange ‘i he peseti ‘e 50 ‘a e ola ‘o ha fo’i l’soni. Ko ha taha ako kuo ne paasi ‘i he me’afua ko ‘eni’ ‘oku kau leva ia ‘i he ta’u ako hono 3 ki he Polokalama Ako Helohelo’; ko e hingoa ia kuo fokotu’u ‘e he Kolisi’ki he polokalama Ako Tipiloma ‘i he Lotukalafi’. Ko e makehe’anga ‘o e polokalama ako’ ni ‘oku ‘i he ta’u ako hono 3 ‘o e tokotaha ako’. He kuopuau ke fakakakato ‘a e fiema’u makehe ‘o e polokalama ako’ ni, ‘a ia ko e fatu tohi ‘i he lea faka-Tonga (pe Thesis), ‘i ha kaveinga ‘i he mala’e ako ‘oku fili ki ai ‘a e tokotaha ako’. Ko e toenga leva ‘o e Kau Ako faka-Tonga’, ‘oku nau kau kinautolu ‘i honau ta’u ako hono 3 ki he polokalama ako ki he Tohi Fakamo’oni Ako faka-Lotukalafi’ ‘a ha taha ako ‘o ka ma’ulaloange ‘i he peseti ‘e 50 ‘a e faka’avilisi ‘o e ola fakalukufua ‘o ‘ene ng’ue fakaako’.

Ko e ‘uluaki to’uako ‘i he polokalama ako’ ni ‘a e kau ako ‘o e 1990 ‘o toki fakakakato ki he 1992. ‘Oku fakamahu’inga’i mo faka’ilonga’i foki ‘e he ongo polokalama ako’ ni ‘a e kaveinga ‘a e Siasi’ ki he faka’osinga ‘o e Senituli Uofulu’ ni pea mo e tulifua ki he Senituli Uofulu-m’-taha’, ‘a e Fakamo’oni 2000.

Fakam''opo'opo

‘I hono fakama’opo’opo ‘o e ki’i fakamatala ‘oku fai’ ni ‘oku ou toe fakamanatu atu ki he kau mateaki ‘o e lotu mo e ako faka-Lotukalafi’, mo e kau muiaki ‘i he fatongia’ ni, ‘oku kei fakataumu’a p’ ‘a e Tala ‘Otua’ ke ne f’lute ‘a e tapa kotoa p’ ‘o e mo’ui ‘a e tangata mo e fefine Tonga’, ‘io, ‘a e tangata mo e fefine Tonga ‘oku fai velenga ‘ene tulituli ki he mo’ui faka-‘Otua’. ‘Oku k’pui ‘e he TALA ko ia ‘a e tukufonua ‘i Pouono’; ‘a t’kanga mo e feleoko ‘o e mo’ui, ‘a ng’tai mo hono kau kaiva’, ‘a falehanga mo hono ‘efinanga’. ‘Oku aofaki ‘e he Tala ko ia’ ‘a e tukufakaholo kilukilua’, ‘a e lolotonga’ mo hono ngaahi m’fihunga, ‘a e kaha’u ta’e’iloa’ mo e mo’ui fakatu’amelie’, ‘a e fehokotaki’anga ‘a e ngaahi kuonga’. ‘Oku fakanimamaka ‘a e Tala’ ni ‘i ha ‘apisia teimovai ‘o a’u ki Pangai Lahi, ha fakalokua ki ha k’toanga ma’aliali’pea ke kei fakamahino ‘oku kei hili’ ‘a e Lotu faka-Tohitapu’ ‘i he fonua’ ni, he ‘oku kei vilingia ‘a e Kolosi’ ‘i he’eta fuka’. ‘Oku kei tu’u p’ ‘a hota fale maama’, pea ko hota ngafa’ ke fakalanga, t’kaki mo fu’ifu’i, huofaki mo fu’ifu’i, huofaki mo tanumaki. Ko e mo’oni e mo’oni, ‘e utu ‘e Tonga pea mo e Siasi’ ha ngaahi foha mo ‘ofefine ‘oku alaisia mo kolonga.

Ko e faka’osi’, ko e kupesi ‘ofeina foki ‘o ‘etau ngaahi ako’anga’ ‘a e ‘unga’. Pea ko e fakamunomuna ki hono tala’, ke lakai ‘a hono nge’esi’ pea kumi ha nge’esi fo’ou ke fe’unga mo ‘ene tupu’. Ko e ng’ue mo e ako ‘oku fai ‘e he Kolisi ko Sia-‘a-toutai’, ko e talangofua mo e tulifua p’ ki he kupesi ‘ofeina ko ia’–‘o fai p’ ‘ene fua fatongia’ mo’o fakal’ngilangi ‘o e ‘Otua mo e fie’aonga ki Hono Siasi.

Na’e ngata ‘a e hoko ‘a e ako faka-Tikonesi’ ko e taha ‘o e ngaahi polokalama tu’uma’u ‘a e Kolisi’ ‘i he to’uako ‘o e 1987-88.

[ref: fakamatala ‘a Rev. Finau Lokotui, mei he ‘Ope ‘o e 1991]
[ref: Ta’u ‘o e Siupeli, Kolisi ko Sia’atoutai 1948-1998 Magazine.]